Suchary - to tradycyjna nazwa małych, śródleśnych zbiorników wodnych w okolicach Wigier. Otoczone iglastym lasem oraz węższym lub szerszym pasem torfowisk mają wyjątkowe cechy, które odróżniają je od innych jezior Suwalszczyzny. Nie użytkowane przez człowieka zachowały swoiste, naturalnie ukształtowane zespoły roślin i zwierząt, stając się niezwykle cennym elementem przyrody Wigierskiego Parku Narodowego.

   Skąd nazwa, która śmieszy niektórych turystów? Trudno na to pytanie jednoznacznie odpowiedzieć. Przy brzegach wielu jezior tego typu zobaczyć możemy uschnięte drzewa, stojące jeszcze lub wywrócone. Tak więc nazwa może pochodzić od suchych drzew. Ale słyszałem także i inne wytłumaczenie, które dotyczy ... ryb. Otóż w większości sucharów ryb jest niewiele lub nie występują wcale. Dla rybaków oznacza to więc "posuchę".

   Swoją specyfikę zawdzięczają suchary dwóm podstawowym czynnikom. Po pierwsze, są to zbiorniki pozbawione dopływów powierzch- niowych, a najczęściej także i odpływów. Zdecydowanie ogranicza to zasilanie wód sucharów w substancje mineralne, w tym w związki wapnia. Drugim czynnikiem, który warunkuje trwałość tych jezior, jest stały dopływ ze zlewni substancji humusowych - kwaśnych produktów rozkładu substancji organicznych, głównie ściółki leśnej. Wody sucharów są w sposób naturalny zakwaszone. Część związków humusowych rozpuszcza się w wodzie i powoduje jej zabarwienie. W typowych sucharach woda jest żółtawa, a w niektórych nawet brunatna, przypominająca barwą herbatę.

   Stopień zakwaszenia jezior jest bardzo zróżnicowany - od silnie kwaśnych (pH bliskie 4) do prawie obojętnych (pH powyżej 6). Kwasowość wody uzależniona jest m.in. od składu gleb w otoczeniu tych zbiorników, wielkości zlewni oraz nachylenia terenu. W niektórych sucharach największe zakwaszenie stwierdza się w powierzchniowych warstwach wody, w innych kwasowość rośnie w kierunku dna. W terminologii naukowej suchary noszą nazwę jezior polihumusowych, dystroficznych lub humotroficznych.

   Na terenie WPN do sucharów zaliczonych zostało 19 zbiorników wodnych. Mają one różną powierzchnię i głębokość. W północnej części parku sucharami są: położony w widłach rzek Wiatrołuży i Maniówki - Pietronajć (1,7 ha), najgłębszy w parku suchar - Wądołek (1.0 ha, głębokość maksymalna 15,2 m), grupa sucharów huciańskich: Suchar VII (0,2 ha), VI (0,2 ha), V (0,5 ha), IV (1,15 ha), III (0,33 ha), II (2,6 ha) i I (0,9 ha). Kilka sucharów występuje na półwyspie Wysoki Węgieł: największy zbiornik tego typu - Suchar Wielki (8,9 ha), Suchar Rzepiskowy (1,0 ha), Suchar Dembowskich (3,3 ha), Suchar Wschodni (1,0 ha) oraz Suchar Zachodni (1,2 ha). Na południe od Wigier sucharów jest mniej: Ślepe-Zielone (0,6 ha), Sucharek k. Bryzgla (0,7 ha), Widne-Stanowisko (2,1 ha), Wygorzele (2,0 ha) oraz położony w rejonie wsi Wysoki Most - Konopniak (1,7 ha).

   Część sucharów ma cechy przejściowe pomiędzy jeziorami polihumsuowymi a zbiornikami o znacznie wyższej żyzności. Należą do nich jeziora o najmniejszym zakwaszeniu, użyźnione w wyniku zmniejszenia się powierzchni lasów w bezpośredniej zlewni zbiornika i zwiększonego dopływu soli mineralnych (np. jezioro Widne).
   Zbliżając się do typowego suchara od strony lasu, zauważyć można strefowy układ zbiorowisk roślinnych. Las, który bezpośrednio otacza suchary, może być różnego typu. Jeśli teren jest płaski, na torfowym podłożu występują stosunkowo rzadkie w naszym kraju zbiorowiska leśne - bór bagienny, świerczyna na torfie lub tzw. biel - torfowisko porośnięte dość luźnym drzewostanem, w którym dominuje brzoza brodawkowata. Na suchszych i bardziej stromych brzegach rosną zwykle bory lub lasy mieszane. W pobliżu skraju lasu często występują charakterystyczne krzewy - borówka bagienna oraz zimozielone bagno zwyczajne. Oba gatunki kwitną w maju i czerwcu. Przy słonecznej pogodzie powietrze przesycone jest ich intensywnym aromatem. Po dłuższym pobycie na torfowisku niektóre osoby odczuwać mogą nawet zawroty głowy, co dobrze tłumaczy popularną nazwę borówki bagiennej - pijanica.

   Od granicy lasu w kierunku lustra wody, rozciąga się mszar, w którym dominują gatunki roślin charakterystyczne dla torfowisk przejściowych i wysokich. Pas mszaru może mieć różną szerokość. W typowych sucharach na pływającym, uginającym się pod nogami kożuchu roślinności torfowiskowej, tzw. ple, oprócz torfowców i innych mchów występują m.in. krzewinki z rodziny wrzosowatych (modrzewnica zwyczajna i żurawina błotna), bagnica torfowa, "drapieżne" rosiczki oraz turzyce: przygiełka biała, turzyca bagienna i inne. Na obrzeżu niektórych sucharów często rosną także czermień błotna i bobrek trójlistkowy. Na ple pojawiają się liczne siewki drzew: sosny, brzozy brodawkowatej i świerka. Szanse rozwoju, zwłaszcza na płytkim i pływającym kożuchu roślinnym, mają jednak niewielkie. Ze względu na ubóstwo soli mineralnych przyrastają bardzo wolno. Kiedy już jednak osiągną wielkość niewielkiego drzewka, zaczynają obumierać. Pod wpływem własnego ciężaru tracą możliwość "zakotwiczenia się" w ple, ich korzenie trafiają w pozbawioną tlenu wodę i mimo jej obfitości usychają. Wiele drzew na granicy lasu i pła, w szczególności brzóz, jest ścinanych przez występujące prawie we wszystkich sucharach bobry. Po mniejszych drzewach pozostają jedynie wystające z torfowiska zaostrzone pieńki.
Bywa, że fragmenty pła odrywają się od części przybrzeżnej i tworzą pływające wyspy. Istnienie takich wysp było jednym z powodów utworzenia w roku 1970 rezerwatu Wądołek. Jak opowiadał mi mieszkający w pobliżu tego suchara, nieżyjący już dziś, gajowy Jan Gwiazdowski, ich pochodzenie nie było jednak w tym przypadku "całkiem naturalne". Podobno wiele lat wcześniej ojciec Pana Jana, chcąc poprawić warunki pojenia bydła, odciął duży fragment pła, który porośnięty brzózkami pływa do dziś.

   Krawędź pła, zwykle obrzeżona pasem turzycy bagiennej, jest strefą, w której obserwować możemy największą różnorodność i obfitość "życia". Z bardzo nielicznie spotykanych roślin wodnych na uwagę zasługuje ciekawa, "drapieżna" bylina - pływacz drobny, której ofiarami są drobne zwierzęta planktonowe wpadające do pęcherzykowatych pułapek na jej liściach. Delikatne pędy pływacza wplątane są często w zanurzoną pod wodą część pła.
W typowych sucharach nie występują rośliny zakorzenione w dnie, w niektórych spotkać można jedynie rośliny o liściach pływających - grążele lub, znacznie rzadziej, grzybienie. Zdecydowana większość dużych bezkręgowców związanych z roślinnością wodną i fauna swobodnie pływająca, zwykle drapieżna, grupuje się więc w zanurzonej pod wodą krawędzi pła lub w jej pobliżu. W tej strefie sucharów bardzo licznie występują larwy owadów: ważek, chruścików, chrząszczy wodnych, jętek i muchówek.

   W toni wodnej aktywnie pływają chrząszcze i pluskwiaki.Specyficzne właściwości wody - wysoka kwasowość i bardzo niskie koncentracje wapnia - uniemożliwiają występowanie w sucharach niektórych grup bezkręgowców, tak pospolitych w innych jeziorach, jak na przykład mięczaki. Jedynie w zbiornikach, które charakteryzują się odczynem prawie obojętnym, przynajmniej w strefie przybrzeżnej, spotkać możemy niektóre ślimaki i małże. W Wądołku występują na przykład płucodyszne ślimaki - żyworódki, a w Sucharze I drobniutkie, osłonięte cieniutką i elastyczną muszlą małże - groszkówki.

   Bezkręgowce zasiedlają także samą powierzchnię sucharów. Bez trudu dostrzeżemy ślizgające się po błonce powierzchniowej stada długonogich nartników oraz kręcące się po powierzchni wody lśniące chrząszcze - krętaki.
   W odróżnieniu od tętniącej życiem strefy przybrzeżnej toń otwartej wody i głębiny sucharów mają znacznie uboższą pod względem liczebności florę i faunę. Skład i biomasa glonów planktonowych są zróżnicowane. Te drobne rośliny są jednak na tyle nieliczne, iż w typowych sucharach nigdy nie występują masowo i nie tworzą zakwitów, tak charakterystycznych dla wód o wyższej żyzności. Plankton zwierzęcy (wrotki i skorupiaki planktonowe: wioślarki i widłonogi) również nie występuje obficie.
   Warto zwrócić uwagę, iż toń sucharów jest środowiskiem zróżnicowanym. W okresie letnim powierzchniowe warstwy wody silnie się nagrzewają. Ponieważ jeziora osłania las, a ich powierzchnia jest stosunkowo niewielka, mieszanie wody przez wiatr jest bardzo słabe. Już na głębokości kilku metrów temperatura wody latem może wynosić około 7 stopni Celsjusza, a spadki temperatury wraz ze wzrostem głębokości mogą przekraczać 4 stopnie/metr! Są więc to wody silnie stratyfikowane termicznie. Równie silnie zaznaczają się zmiany koncentracji rozpuszczonego tlenu. W wielu sucharach już od głębokości 4 metrów tlen występuje w śladowych ilościach.
Tak duże zróżnicowanie warunków siedliskowych wpływa oczywiście na rozmieszczenie organizmów wodnych, które najliczniej występują w przypowierzchniowej warstwie wody - ciepłej, dość jasnej i zawierajęcej życiodajny dla zwierząt tlen. Tlenu nie potrzebują natomiast licznie występujące w niektórych sucharach bakterie zdolne do fotosyntezy.
Mogą się one rozwijać na głębokościach, do których dociera jeszcze promieniowanie słoneczne, lecz które są jednocześnie odtlenione i obfitują w siarkowodór. Taka sytuacja nie zdarza się w dużych, "typowych" jeziorach Suwal- szczyzny.
   Zimne, ciemne i pozbawione tlenu dno zasiedlają skrajnie nieliczne zwierzęta. Niekorzystne dla występowania fauny dennej warunki tolerują np. larwy niektórych muchówek z rodziny ochotkowatych i okresowo przebywające w dnie drapieżne larwy wodzieni. Osady denne są galaretowate, silnie uwodnione, o barwie ciemnobrunatnej. Zawierają wiele słabo rozłożonych szczątków gałązek, szpilek sosnowych i świerkowych, liści brzóz, torfowców i innych roślin. W czasie wielu tysięcy lat od powstania zbiorników nagromadziło się w sucharach kilkanaście metrów osadów.

   Jak już wcześniej wspomniałem, ryb jest w sucharach niewiele lub (w pięciu) nie występują w nich wcale. W większości sucharów przeżywają okonie i karasie, w niektórych dodatkowo szczupak, płoć lub nawet leszcz. Warunki dla rozwoju ichtiofauny są bardzo trudne, przy czym krytycznym okresem dla ryb są zimowe przyduchy. Niektóre gatunki, w szczególności karaś i płoć, występują w postaci karłowatej.
Część sucharów spełnia bardzo ważną funkcję - są miejscem rozrodu płazów. Na przykład w Sucharze II masowo odbywa gody ropucha szara. Wiosną można tu obserwować najpierw duże ilości skrzeku, a później całe kłębowiska pływających w przybrzeżnej strefie jeziora ciemnych kijanek. W Sucharze VI spotkać można m.in. dwa gatunki traszek - zwyczajną i grzebieniastą.
Ptaki wodne występują na sucharach nielicznie. Najczęściej na większych zbiornikach możemy natknąć się na kaczki krzyżówki lub gągoły.

   Suchary, jako ekosystemy o charakterze naturalnym, zostały w parku objęte ochroną ścisłą (Wądołek, Suchar Wielki, Suchar Dembowskich, Suchar Wschodni, Suchar Zachodni, Konopniak) bądź częściową, z zamiarem nie ingerowania w ich funkcjonowanie. Należy zapewnić tym unikatowym elementom przyrody jak najlepszą izolację od bezpośredniego wpływu człowieka, gdyż są to zbiorniki mało stabilne. Ich struktura ekologiczna może łatwo ulec odkształceniu, tak poprzez zwiększony dopływ soli mineralnych, jak i mechaniczne zniszczenie wrażliwej na wydeptywanie roślinności torfowiskowej. Tam, gdzie w zlewni sucharów teren został częściowo odlesiony, gdzie w pobliżu zbiorników zlokalizowane są zabudowania lub przebiega droga, obserwowane są niepokojące zjawiska szybkiego użyźniania ekosystemów, m.in. wkraczanie szuwaru trzcinowego i wielu gatunków roślin typowych dla torfowisk niskich.
Te interesujące zbiorniki wodne można poznać, wędrując zagospodarowanymi ścieżkami edukacyjnymi parku. W pobliżu siedziby dyrekcji parku w Krzywem wytyczone zostały dwie ścieżki - "Las", z możliwością obserwowania z pomostu Suchara I oraz "Suchary" - z trasą biegnącą m.in. brzegiem Suchara II, kładką przez pło torfowcowe nad Sucharem III, do zadaszonej platformy widokowej nad Sucharem IV. Również w rejonie Zatoki Słupiańskiej jeziora Wigry, pokonując trasę ścieżki "Jeziora", podziwiać możemy największy zbiornik tego typu - Suchar Wielki, stojąc na platformie widokowej lub spacerując po kładce wychodzącej na torfowisko. Wybierając się na zwiedzanie, warto zaopatrzyć się w dyrekcji parku w przewodniki po omawianych ścieżkach, aby dokładniej poznać tajemniczy świat sucharów.