Suwalszczyzna Kraina jak Baśń

   Suwalski Park Krajobrazowy (SPK) jest najstarszym parkiem krajobrazowym w Polsce. Został powołany 12 stycznia 1976 roku celem ochrony unikatowego krajobrazu polodowcowego, szczególnych wartości przyrodniczych i geologicznych.
    Położony jest w północnej części województwa podlaskiego na obszarze gmin: Jeleniewo, Wiżajny, Przerośl i Rutka Tartak; stanowi część Pojezierza Wschodniosuwalskiego. Powierzchnia Parku wynosi 6284 ha (ok. 60 % - użytki rolne, 24 % - lasy i zadrzewienia, 10 % - wody, 2,8 % - torfowiska, 3,2 % - tereny zabudowane i inne).
    Obecny krajobraz parku kształtował plejstoceński lądolód skandynawski, a zwłaszcza ostatnia faza zlodowacenia północnopolskiego. W wyniku działalności akumulacyjnej, lodowiec pozostawił grubą warstwę osadów, tworzących różnorodne formy polodowcowe, spośród których najbardziej charakterystycznymi są wysoczyzny morenowe. Działalność erozyjna wód lodowcowych spowodowała powstanie licznych zagłębień, rozcięć i rynien, wypełnionych często wodami rzek i jezior. Występuje tu także wiele drugorzędnych form rzeźby polodowcowej jak ozy, kemy, głazowiska, zagłębienia wytopiskowe i inne.
    Obszar parku odwadniany jest przez systemy rzeczne Czarnej Hańczy i Szeszupy. Znajduje się

tu 26 jezior, w tym 22 o powierzchni powyżej 1 ha. Największym i najgłębszym jest jezioro Hańcza. Pozostałe znacznie mniejsze i płytsze tworzą niezwykle ciekawe krajobrazowo i przyrodniczo kompleksy.
Park należy do geobotanicznego Działu Północnego, charakteryzującego się obecnością zbiorowisk i gatunków roślin o charakterze borealnym i kontynentalnym. Wśród zbiorowisk leśnych na uwagę zasługuje bór łochyniowy oraz źródliskowy łęg olszowy nad jeziorem Jaczno. Otwarte przestrzenie ukwiecają różnobarwne łąki, wśród których osobliwością są zespoły roślinności ciepłolubnej. W SPK stwierdzono ok. 700 gatunków roślin zielnych, z czego wiele to rośliny rzadkie i podlegające ochronie gatunkowej, m.in. skrzyp olbrzymi, podejźrzon księżycowy, wielosił błękitny, rosiczka długolistna, lipiennik Loesela, ozorka zielona, kłoć wiechowata.

Pomimo rolniczego użytkowania i niewielkich kompleksów leśnych SPK może pochwalić się wieloma osobliwościami faunistycznymi. Interesujący jest tleno- i chłodnolubny zespół skorupiaków skandynawsko-bałtyckich jeziora Hańcza. W Czarnej Hańczy żyje przedstawiciel wód górskich wypławek alpejski. Spośród ryb obok gatunków wód głębokich i czystych (sieja i sielawa) rzadkość stanowią głowacz pręgopłetwy i białopłetwy oraz strzebla potokowa. W awifaunie zaobserwowano około 140 gatunków ptaków, m.in. zimorodka, orzechówkę, bąka, pluszcza, bociana czarnego, płaskonosa, orlika krzykliwego. Osobliwością wśród ssaków jest smużka oraz nietoperz nocek łydkowłosy. Liczny jest bóbr europejski, wydra, kuna domowa, gronostaj, łasica, tchórz, dzik i sarna.
Najcenniejsze obszary obejmowane są ochroną rezerwatową: "Jezioro Hańcza", "Głazowisko

Bachanowo nad Czarną Hańczą", "Głazowisko Łopuchowskie", "Rutka". Użytki ekologiczne to jezioro Kojle, Perty, Szurpiły i Jeglówek. Pomnikami przyrody są 22 pojedyncze drzewa, aleja lipowa oraz 14 głazów narzutowych. Park jest obszarem planowanym do objęcia ochroną w ramach Europejskiej Sieci Ekologicznej NATURA 2000 jako ostoja siedliskowa.
Zabytki kultury materialnej: grodzisko jaćwieskie Góra Zamkowa; osada wczesnośredniowieczna w Targowisku i Smolnikach; kurhany pradziejowe w Dzierwanach; kościół i dzwonnica w Jeleniewie; molenna w Wodziłkach; kaplica cmentarna w Smolnikach; park dworski w Starej Hańczy; cmentarze: rzymskokatolicki w Smolnikach, ewangelicki w Łopuchowie i Szeszupce, żydowski w Jeleniewie, wojenne w Rutce.
Siedziba SPK znajduje się w Malesowiźnie-Turtulu, gdzie działa baza edukacyjno-noclegowa, "Zielona Szkoła w Turtulu", punkt informacji turystycznej, wypożyczalnia sprzętu turystycznego.

Suwalski Park Krajobrazowy
Malesowizna-Turtul
16-404 Jeleniewo
zarza@spk.org.pl
www.spk.org.pl

Głazowiska - zgrupowania głazów narzutowych zazwyczaj na niewielkiej powierzchni. Suwalski Park Krajobrazowy cechuje duża ilość i różnorodność głazów. Jako oderwane fragmenty skandynawskich skał przywędrowały one tutaj "na grzbiecie" lodowca. Najpiękniejsze głazowiska to: brzeg jeziora Hańcza, głazowisko w Bachanowie, w Łopuchowie, w Rutce, w dolinie Czarnej Hańczy, w Wodziłkach.
Głazowisko Bachanowo - miejsce największego nagromadzenia głazów narzutowych w Polsce, położone u zbiegu rzeki Czarnej Hańczy i wpadającej do niej niewielkiej strugi Kuzikówki. Na powierzchni 3 ha znajduje się około 10 tys. głazów, o obwodach od 0,5-3,0 m, a kilku od 6,0-9,0 m. Głazy pochodzą z rozmycia przez wody gliny zwałowej, pochodzącej z wytopienia lądolodu. W wyniku rozmycia drobniejszy materiał (piasek, żwir) został wypłukany i zabrany przez prąd wody. W 1972 roku utworzony został rezerwat geologiczno-krajobrazowy pod nazwą "Głazowisko Bachanowo nad Czarną Hańczą" (nie obejmuje całego głazowiska, a jedynie jego fragment o powierzchni 0,98 ha).
Głazowisko w Łopuchowie - głazy narzutowe zgromadzone na powierzchni dwóch wałów moren czołowych, amfiteatralnie usytuowanych między jeziorem Hańcza a zagłębieniem Szeszupy. Na Niżu Europejskim nie ma odpowiednika tak wielkiej ilości, o tak dużych rozmiarach, skandynawskich głazów narzutowych, tworzących głazowisko powierzchniowe. Głazy te w 75 % swoich rozmiarów znajdują się na powierzchni i nadają wałom moren wygląd pełen surowości i pierwotności. W 1988 roku utworzony został tu rezerwat geologiczny "Głazowisko Łopuchowskie" o powierzchni 15,88 ha.
Głazowisko Rutka - położone w północno-zachodniej części wysoczyzny Szurpił i Krzemianki. Głazy tworzą tu tzw. bruk lodowcowy, który powstał w wyniku rozmycia gliny zwałowej przez wody roztopowe. W przemieszczeniu pionowym głazów duży udział miał również człowiek. Głazowisko wraz z leżącym nieopodal jeziorem Linówkiem oraz tzw. amfiteatrem wodziłkowskim, utworzonym z łukowato wygiętych wałów moren spiętrzeń, otaczających nieckę jeziora od 2001 r. jest rezerwatem przyrody o nazwie "Rutka" (powierzchnia 49 ha).
Góra Cisowa ( 256 m n.p.m.) - morenowe wzniesienie w kształcie regularnego stożka, położone przy wschodniej granicy Suwalskiego Parku Krajobrazowego, we wsi Gulbieniszki. Inne nazwy wzniesienia: Góra Gulbieniszkowska, Góra Sypana, Suwalska Fudżijama. Nazwa główna pochodzi prawdopodobnie od rosnących na niej niegdyś cisów. Uważana za symbol Suwalszczyzny, stanowi jeden z najczęściej odwiedzanych i najatrakcyjniejszych punktów widokowych na terenie parku. Według geomorfologów jest to fragment moreny czołowej. Na jej szczycie stoi krzyż poświęcony papieżowi Janowi Pawłowi II z 1999 r.
Góra Rowelska (298 m n.p.m.) - najwyższe wzniesienie Suwalszczyzny. Rozległe wzniesienie, najwyższy punkt wykorzystany pod elektrownię wiatrową. Na zboczu wieża widokowa, z której rozciąga się piękny widok na Dolinę Rowelską.
Oz turtulsko-bachanowski - jeden z najpiękniejszych ozów w Polsce. Składa się z 13 pagórków, leżących na dnie doliny Czarnej Hańczy, na długości 3 km. Ozy powstały w wyniku przepływu wód roztopowych szczelinami lodowca. Spływająca na dno woda transportowała ze sobą piasek, żwir, drobne kamienie, które akumulowały się w postaci długiego, wąskiego wału.