Szurpiły
zostały założone przez kamedułów wigierskich w 1685
r., na miejscu osady drwali. Dziś jest to niewielka
wieś letniskowa, bardzo ładnie położona na polodowcowej
wysoczyźnie, przy południowej granicy Suwalskiego
Parku Krajobrazowego.
W
okolicach Szurpił występują duże anomalie magnetyczne,
spowodowane głębokimi pokładami rud żelaza. Wokół
jest bardzo dużo jezior, zwanych ogólnie szurpilskimi.
Należą do nich Jeglóweczek, Jeglówek, Tchliczysko,
Szurpiły i Kopane.
Niedaleko
- oddalona o dwa kilometry od wsi - jest Góra Zamkowa,
która uchodzi za jeden z najpiękniejszych zakątków
Suwalszczyzny. Jej bezpośrednie otoczenie to zalesiona
Góra Kościelna i Góra Cmentarna oraz cztery jeziora
- Szurpiły, Tchliczysko, Jeglówek i Jeglóweczek. Wierzchołek
Góry Zamkowej wznosi się ponad 45 m nad powierzchnię
otaczających ją jezior i 228,1m nad poziom morza.
Do dziś można dostrzec - przyglądając
się zboczom góry - trzy pierścienie ziemnych wałów
obronnych, umocnionych głazami. To pozostałość z bogatej
przeszłości historycznej tego miejsca - obok Osinek,
Szwajcarii i Żywej Wody największy obiekt archeologiczny
Suwalszczyzny. Oczekuje na pełne poznanie i opisanie.
Za czasów
Jaćwieskich Góra Zamkowa wraz z całym jeziornym otoczeniem
oraz wzniesieniami Góry Kościelnej i Cmentarnej -
pełniła bardzo ważną funkcję osadniczą, obronną i
kultową. Z tego też powodu była odpowiednio zabezpieczona
wałami obronnymi, a w jej otoczeniu systemem fortyfikacji
- podwójnym rzędem palisadowego muru umocnionego kamieniami.
Aby zabezpieczyć się od południa, wykopano szeroki
kanał, który wypełniły wody Tchliczyska. Od strony
Góry Kościelnej warowni bronił wysoki mur kamienny,
z czasem rozebrany na budowę traktu z Suwałk do Jeleniewa.
System obronny uzupełniały strażnickie wieże na wyspach
jezior Szurpiły i Jeglówek. Taki wygląd grodu jest
datowany na X-XIII wiek.
Osadnictwo
Góry Zamkowej sięga jednak znacznie wcześniejszych
czasów. Między III, a II wiekiem przed naszą erą stały
tu drewniane domostwa otoczone palisadą. Budynki posiadały
konstrukcję słupową ze ścianami bocznymi z plecionki
oklejonej gliną. W osiedlu mieszkało około 30-50 osób.
Był też warsztat odlewniczy.
W początkach okresu rzymskiego ta
osada obronna została rozbudowana. Stworzono wówczas
cały
majdan grodziska z domami o konstrukcji zrębowej 5x5
m z jednoizbową sienią przy wejściu. Prawdopodobnie
tam też chowano spalone szczątki zmarłych.
Mieszkańcy znali uprawę roślin i hodowlę zwierząt.
Znaleziono także formy do odlewów brązu, ceramikę
i ozdoby.
W końcu I lub początku II wieku,
domy na Górze Zamkowej strawił pożar. Przez blisko
300 lat - do V wieku nikt tu nie mieszkał. Od VIII
lub IX wieku góra staje się ośrodkiem kultu, gdzie
palono ofiarne ognie i czczono święte drzewa. Ginęli
tu także ludzie, składani w ofierze. Miejsce to ponownie
zasiedlono i w XI wieku poważnie wzmocniono (wał obronny
wynosił ponad 800 m długości). W tym okresie góra
wraz ze swym otoczeniem stanowiła centrum osadnicze
jednego z dużych plemion jaćwieskich. Historycy uważają,
iż grodzisko było ośrodkiem włości Kresima - kunigasa
Skomandra. Próbował on zjednoczyć całą Jaćwież, w
celu walki z Krzyżakami (niestety bezskutecznie).
W dokumencie krzyżackim z 1425 roku, góra określana
jest jako "potężne grodzisko Surpyl", które
Kryżacy kilkakrotnie, lecz daremnie próbowali zdobyć.
Twierdza ostatecznie została zdobyta dzięki zdradzie
kilku- zapewne głodnych- wojowników jaćwieskich. Po
zdobyciu, Krzyżacy warownię zburzyli.
Po upadku Jaćwingów na górze
mieli swój zamek obronny Litwini. Później stał tu
dwór myśliwski.
Obok, na Górze Kościelnej archeolodzy odnaleźli resztki
świątyni, nie wiadomo - czy pogańskiej, czy może już
ochrzczonych w 1387 r. Litwinów. Natomiast na Górze
Cmentarnej odkryto ślady cmentarzyska.
